Kütlə içində özünüzü itirmiş kimi hiss etdinizmi? Sadə bir söhbətdən əvvəl ürəyiniz döyünmüşdü? Bir toplantıda danışmaq əvəzinə görünməz olmaq istədinizmi? Bunları oxuyub "hə, bəzən belə olur" dedinizsə — bu utancaqlıqdır. Amma bu hisslər həyatınızın mərkəzinə yerləşibsə, hər gün qərarlarınızı, münasibətlərinizi, imkanlarınızı idarə edirsə — o zaman söhbət sosial fobiyadan gedir.
Sosial fobiya, yəni sosial narahatlıq pozuntusu — insanların düşündüyündən çox daha geniş yayılmış bir vəziyyətdir. Dünya əhalisinin təxminən 13 faizi həyatının bir dövründə bunu yaşayır. Amma Azərbaycanda bu mövzu demək olar ki, danışılmır. "Çox utancaqdır", "insanlarla ünsiyyət qurmur", "qapalı adamdır" — bu cümlələrin arxasında hərdən həqiqi bir psixoloji vəziyyət gizlənir.
Sosial fobiyanı adi utancaqlıqdan ayıran şey — intensivlik və nəzarətsizlikdir. Utancaq insan narahat olur, amma günlük həyatını qura bilir. Sosial fobiyası olan insan isə bir telefon zəngi etməzdən əvvəl saatlarla narahat ola bilir. Bir toplantıdan sonra gecəni "nə dedim, necə göründüm, hamı nə düşündü" sualları ilə keçirə bilir. Bəzən sadəcə bir supermarketə getmək — ciddi bir emosional hazırlıq tələb edir.
Əlamətlər bədəndən başlayır. Sosial vəziyyətlərə girilməzdən əvvəl — və ya içindəykən — ürək döyüntüsü sürətlənir, əllər tərləyir, səs titrəyir, üz qızarır, mədə sıxılır. Bəziləri başgicəllənmə yaşayır, bəziləri isə sanki "bədənindən çıxmış" kimi özünü kənardan izlədiyini hiss edir. Bu fiziki reaksiyalar öz-özlüyündə bir qorxuya çevrilir — "başqaları görəcək, anlayacaq, güləcək" — və beyin özünü qorumaq üçün qaçış rejimi seçir.
Qaçış isə sosial fobiyanın ən sinsi tərəfidir. Çünki qısamüddətli olaraq işləyir — toplantıdan qaçdınız, rahatladınız. Amma hər qaçış beyninə bir mesaj verir: "O situasiya həqiqətən təhlükəli idi." Növbəti dəfə qorxu daha böyük gəlir. Tədricən qaçılan şeylərin siyahısı böyüyür — işdə söz almaq, yeni insanlarla tanış olmaq, restoranda sifariş vermək, hətta bəziləri üçün küçədə tanıdıq biriylə göz-gözə gəlmək belə.
Düşüncə tərzi də tamamilə dəyişir. Sosial fobiyası olan insanlar özlərini daima başqalarının "altında" hiss edirlər. "Mən kifayət qədər maraqlı deyiləm", "nə desəm, axmaq görünəcəyəm", "hamı mənim əlimdəki titrəməni görür" — bu cümlələr düşüncədə avtomatik işə düşür, şüurlu bir seçim olmadan. Psixologiyada buna "neqativ özünüzü qiymətləndirmə" deyilir. İnsan özünü ən sərt tənqidçisi kimi izləyir — hər addımı, hər sözü, hər baxışı.
Sosial fobiyanı xüsusilə ağırlaşdıran isə cəmiyyətin ona olan münasibətidir. "Özünü top," "niyə bu qədər qapalısan," "insanlar sənin haqqında o qədər düşünmür" — bu cümlələr yaxşı niyyətlə deyilir, amma əksinə işləyir. Sosial fobiyası olan insan bütün bunları artıq özü özünə deyib. Problem "bilmək" deyil — problem beynin bu biliyə baxmayaraq eyni reaksiyaları verməsidir. Siz ona "qorxma" dedikdə — o da bilir ki, qorxmamaq lazımdır. Amma qorxa bilmir ki qorxmasın.
Amma burada vacib bir şey var: sosial fobiya müalicə olunur. Koqnitiv-davranış terapiyası, xüsusilə məruz qalma terapiyası — bu sahədə çox güclü nəticələr verir. Terапevtlə birlikdə, tədricən qorxulan situasiyalara girməyi öyrənmək — beynin o situasiyalara verdiyi reaksiyanı dəyişdirir. Bu, asan deyil. Amma mümkündür.
Əgər bu məqaləni oxuyarkən "bu mənim haqqımda yazılıb" hiss etdinizə — bu, zəiflik deyil. Bu, özünüzü tanımaqdır. Və özünüzü tanımaq — dəyişməyin ilk addımıdır.