Siqaret içənlər bunun zərərli olduğunu bilir. Gecə yarısı telefona baxanlar yuxularını məhv etdiklərini bilir. Həftələrdir idmana getməyənlər bədənlərinin bundan əziyyət çəkdiyini bilir.
Hamısı bilir. Amma heç biri dayanmır.
Bu paradoks deyil. Bu — insan beyninin işləmə tərzidir.
Bilik ilə davranış arasındakı uçurum
Psixologiyada buna "bilik-davranış fərqi" deyilir. Yəni bir insanın nəyin doğru olduğunu bilməsi, onun doğru davranması üçün kifayət deyil. Əgər bilik hərəkəti avtomatik tetikləsəydi, heç kim pis vərdiş sahibi olmazdı.
Məsələ ondadır ki, beynimiz iki fərqli sistemlə işləyir. Birinci sistem — şüurlu, məntiqli düşüncə. Bu sistem bilir ki, fast food zərərlidir. İkinci sistem isə — avtomatik, emosional, ani. Bu sistem "indi ləzzət al" deyir. Və əksər hallarda ikinci sistem qazanır.
Vərdiş necə formalaşır?
Hər vərdiş üç mərhələdən keçir: işarə, rutin, mükafat.
İşarə — vərdişi tetikləyən bir şeydir. Stress hiss edirsən → siqaret yandırırsan → sakitləşirsən. Beyin bu zənciri öyrənir və onu avtomatikləşdirir. Artıq stress hiss etdiyin anda beyin özü siqareti "tələb edir." Şüurun bu prosesdə çox az rolu var.
Bəs niyə bu zənciri qırmaq bu qədər çətindir? Çünki beyin mükafatı sevir. Uzun müddətli faydadan daha çox, ani ləzzəti üstün tutur. Bu, evolyusiyanın bizə qoyduğu bir proqramdır — qədim insanlar üçün "indi ye, indi dincəl, indi zövq al" sağ qalmanın açarı idi. Amma müasir dünyada bu proqram bizə qarşı işləyir.
"İradə" mifi
Çoxları pis vərdişdən çıxa bilmədikdə özlərini günahlandırır: "İradəm yoxdur", "Zəifəm", "Bacarmıram."
Bu düşüncə həm yanlış, həm də zərərlidir.
İradə — qonsersiz bir əzələ kimi işləyir. Gün ərzində qərar verdiyiniz, müqavimət göstərdiyiniz hər şey onu bir az daha tükəndirir. Axşam saatlarında pis qərarlar daha çox verilir — çünki iradə ehtiyatı bitib. Buna psixologiyada "qərar yorğunluğu" deyilir.
Deməli, uğursuzluq iradəsizlikdən deyil, sistemsizlikdən gəlir.
Bəs insanlar nə vaxt dəyişir?

Tədqiqatlar göstərir ki, insanlar iki halda vərdiş dəyişikliyi edir: ya böyük bir ağrı yaşayanda, ya da böyük bir ilham tapanda.

Həkim "daha siqaret içsən öləcəksən" deyəndə bəziləri dərhəl buraxır. Yeni bir sevgili, yeni bir şəhər, yeni bir iş — bunlar da köklü dəyişikliklərə yol aça bilir. Beyin yeni mühitdə köhnə işarələri görmür, buna görə köhnə rutinlər avtomatik işləmir.

Bu niyə vacibdir? Çünki dəyişmək istəyirsinizsə, mühitinizi dəyişməklə başlayın. Siqareti evdən çıxarın. Telefonu yataq otağından çıxarın. Fast food restoranının yanından keçən yolunuzu dəyişin. Beyin işarəni görmürsə, vərdişi tetikləyə bilmir.

"Bir dəfə pozdum, hər şey bitti" — yanlış düşüncə

Vərdiş dəyişikliyi zamanı ən böyük tələllərdən biri "hamı ya heç" düşüncəsidir. Diyetini bir gün pozanlar "artıq nə fərqi var" deyib həftələrlə tərk edir. Bir dəfə idmana getməyənlər "vərdişi qırdım, başdan başlamaq lazımdır" deyib aylarca gözləyir.

Halbuki tədqiqatçılar deyir: bir dəfə qaçırmaq heç bir əhəmiyyət daşımır. Mühüm olan nədir? Ardıcıl iki dəfə qaçırmamaq. Çünki iki dəfə qaçıranda yeni bir vərdiş formalaşmağa başlayır.

Pis vərdiş sahibi olmaq zəiflik deyil. Bu, milyonlarla ildə formalaşmış bir beyin mexanizminin müasir dünyada öz yerini tapa bilməməsidir.

Özünüzü günahlandırmayın. Sisteminizi qurun. Mühitinizi dəyişin. Kiçik addımlarla başlayın.

Bilmək kifayət deyil — amma doğru sistem qursanız, bilmək + hərəkət birlikdə işləyir.